च्याउ भन्नाले एक प्रकारको ढुसीबाट उम्रने स्वादिष्ट पौष्टिक खाद्य पदार्थ हो। साधारणतया च्याउ भनेपछि जङ्गलमा पाईने च्याउलाई सम्झिइन्छ तर कतिपय च्याउहरुको कृत्रिम तरीकाबाट घरमै खेती गर्न सकिन्छ र हाल आएर व्यावसायिक खेती भैरहेको अवस्था छ ।

च्याउ धेरै प्रकारका हुन्छन् तर नेपालमा खेती भइरहेका मध्येमा गोब्रेच्याउ, कन्येच्याउ, रातो च्याउ, सेतो च्याउ आदि मुख्य हुन् ।

गोब्रेच्याउ चिसो हावापानीमा फष्टाउने खालको च्याउ हो । वातानुकूलित यन्त्रको जडान गरी तापक्रम, सापेक्षिक आर्द्रता र चिस्यान उचित मात्रामा कायम गरी बाह्रै महिना उत्पादन गर्न सकिन्छ तर खुल्ला वातावरणमा भने सिमित समयमा मात्र खेती गर्न सकिन्छ ।

यसको बीउ रोपेपछि तीन हप्तासम्म कोठाको तापक्रम २०–२५ डिग्री सेन्टिग्रेड हुनु पर्दछ । यस्तो तापक्रममा ढुसीजालो राम्रोसँग फैलिन्छ । कम तापक्रममा ढुसी फैलिन सक्तैन । बढी तापक्रम भएमा अरु नै ढुसी वा अन्य रोगका जीवाणुहरु उम्रेर बीउ वा च्याउ नै नष्ट गरिदिन्छ ।

बीउ रोपेपछि ७०(७५ प्रतिशत आर्द्रता हुनु जरुरी हुन्छ । च्याउ निस्कने बेलामा सापेक्षिक आर्द्रता ८०–९० प्रतिशत हुनु पर्दछ । सुख्खा मौसममा भूईंमा पानी छर्केर पनि केही हदसम्म आर्द्रता कायम गर्न सकिन्छ ।

च्याउ उत्पादन गर्ने कोठामा बाहिरबाट राम्ररी ताजा हावा भित्र पस्ने र भित्रको हावा बाहिर निस्कने साथै घामको प्रकाश सोझै नपर्ने गरी व्यवस्था मिलाउनु पर्दछ ।

यसको बीउ÷स्पान तयार गरी राखेको बोतलमा सेतो ढुसी राम्रोसँग फैलिएको र अन्य प्रकारको ढुसी वा जीवाणु नउम्रिएको हुनु पर्दछ । यसको बीउ सरकारी तथा व्यक्तिगत तर भरपर्दो ठाउँबाट खरिद गर्नु पर्दछ ।

सिमेन्ट प्लास्टर गरेको ठाउँमा वा भूईंमा नै मलको ब्याड बनाएर यसको खेती गर्न सकिन्छ । कम ठाउँ भएको कोठामा एउटा बाकस अर्कोमा खप्टयाएर पनि यसको खेती गर्न सकिन्छ । साधारणतया बाकसको साईज १.५ मिटर ह १.० मिटर ह २० से.मि. बनाउनु पर्दछ र मुन्तिरको काठ करीब ३ से.मि. को फरकमा ठोकी हावा पस्ने हुनु पर्दछ र तल चारै कुनामा चारवटा खुट्टा राख्नु पर्दछ । यसको खेती ¥याक बनाएर पनि गर्न सकिन्छ ।

यसको खेती गर्न पहिले कम्पोष्ट मल तयार गर्नु पर्दछ जसको लागि नयाँ पराल १००० के.जी., यूरिया ५ के.जी., एमोनियम सल्फेट १६ के.जी., सुपरफस्फेट १० के.जी., कृषि चून ३० के.जी., फर्मा्लिन १ लिटर, डाईथेन एम–४५, १२५ ग्राम र नुभान १०० मि.लि. प्रयोग गरी माथिबाट प्लाष्टिकले छोप्नु पर्दछ ।

यसको खेती गर्दा एकपछि अर्को कुराको पालना गर्नु पर्ने हुन्छ । जस्तो कि शुरुमा कम्पोष्ट मल तयार गर्ने, दोश्रो काम तयारी मलको ब्याड बनाउने, तेश्रो भरपर्दो श्रोतबाट बीउ खरिद गरी ल्याउने, चौथो चरणमा होसियारीपूर्वक बीउ रोप्ने, तयार भएको बाली टिप्ने तथा च्याउ खेती गरिएको कोठालाई सफा राखिराख्नु पर्दछ ।

मल बनाउन चाहिने जति पराल जोखेर १ देखि १.५ फिट टुक्रा पारेर काटी सफा पानीले राम्रोसँग भिजाउनु पर्दछ । चाहिने जति रासायनिक मल र अन्य सामाग्री जोखेर तयार गर्नु पर्दछ ।

पहिलो दिन परालको थुप्रोलाई एउटा काठको फ्रेम (५ फिट ह ५ फिट ह १० ईन्च) भित्र तह–तह पारी राख्दै हलुका सँग गोडाले कुल्चिएर मिलाउनु पर्दछ । प्रत्येक ३–४ तह पछि पहिले मिसाएको एमोनियमसल्फेटर यूरियाको मात्रा १–२ के.जी. छर्नु पर्दछ । यदि पराल राम्रोसँग भिजेको रहेनछ भने झारी वा हातले अलि अलि पानी छम्कनु पर्दछ ।

गुणस्तरीय कम्पोष्ट मल तयार गर्नको लागि आठौं पटकसम्म पल्टाउनु पर्ने हुन्छ । यसरी पल्टाउँदा मल पाके नपाकेको र ब्याड बनाउन तयारी अवस्थामा भए नभएको स्पष्ट थाहा हुन्छ ।

पाँचौ दिनमा पहिलोपटक पल्र्टाउनु पर्दछ । यसरी पल्टाउँदा बाहिरको भित्र र भित्रको बाहिर पर्ने गरी सुख्खा पराललाई भित्र पारी काठको फ्रेम भित्र गोडाले थिच्दै थुप्रो बनाउनु पर्दछ ।

दसौं दिनमा दोश्रोपल्ट पल्टाई सिफारिश मात्राको कृषि चून तह–तहमा छरी थुप्रो बनाउनु पर्दछ ।

करीब तेह्रौ दिनमा तेश्रोप टक पल्टाईदिनु पर्दछ । यस अवस्थामा मलबाट तातो बाफ आउन शुरु गर्दछ र चिस्यानको मात्रा कम भएमा अलि अलि पानी छम्कनु पर्दछ ।

सोह्रौं दिनमा चौथोपटक पल्टाउनु पर्दछ र यसै मौकामा आवश्यक मात्राको रासायनिक मल थप्नु पर्दछ । यस बेलासम्ममा मल पल्टाउँदा नमिठो तथा आँखा पिरो हुने एमोनियाको ग्यास निस्केको जस्तो अनुभव हुन्छ ।

कम्पोष्ट राखेको उन्नाइसौं दिनमा पांचौ पटक पल्टाउनु फाइदाजनक हुन्छ तर यस पटक कुनै थप सामाग्री दिईरहन जरुरी पर्दैन ।

करीब तेश्रो हप्तामा छैठौं पटकको पल्टाई पूरा गर्नु पर्दछ । यस पल्टाईको साथमा रोगनाशक विषादि डाइथेन एम–४५, २–३ ग्राम प्रति लिटर पानीमा मिसाएर छर्नु पर्दछ ।

करीब २५ दिन भित्र सातौं पल्टाई गरी सक्नु पर्दछ तर यस पल्टाईको बेला कुनै थप सामाग्री राख्न जरुरी हुँदैन ।

साधारणतया गर्मीको समयमा २८–३० दिनमा मल पाकेर तयार भईसक्छ तर जाडोको मौसममा ४०–४५ दिन लाग्न सक्तछ । पाकेको मल हल्का खैरो कालो रङ्गको हुन्छ र परालको त्यान्ुा पनि सजिलैसँग चुडिन्छ । मललाई मुट्ठी पार्दा हत्केला भिजेको हुन्छ र मल डल्लो परेको अवस्था हुनु पर्दछ ।

मल तयार भएपछि च्याउ खेती गरिने कोठामा ब्याड बनाउनु पर्दछ । ब्याडको लम्बाई कोठाको साईज अनुसार तथा चौडाई ३–४ फिटर उचाई ६–८ इन्च सम्मको बनाउनु पर्दछ । ब्याडहरुको बीचमा १–१ फिटको बाटो राख्नु पर्दछ । काठको¥याक अथवा बाकसमा पनि मल भरेर खेती गर्न सकिन्छ ।

ब्याडमा मल भरेको १–२ दिनमा मलको तापक्रम करीब २५० सेन्टिग्रेडमा आउँछ र एमोनियाको गन्ध पनि हराउँदै जान्छ । बीउ रोप्नु भन्दा अगाडी कपास वा कपडाको टुक्रालाई मिथाइलेटेड स्प्रिटले भिजाई हात तथा बीउ राखेको भाँडोबाट बीउ झिक्ने सुइरोलाई राम्ररी सफा गर्नु पर्दछ । सुइरोले बीउको बोतलमा चलाई बीउलाई सफा गरेको भाँडोमा खन्याउनु पर्दछ ।

तयार भएको ब्याडबाट १–१.५ ईन्च मल हटाएर बीउछरी फेरी सोही मलले छोपी हलुकासँग थिची सम्म बनाउनु पर्दछ । बीउ रोपेपछि ब्याड माथि २ प्रतिशत फर्मालिन (१ लिटर पानीमा ५० मि.लि. फर्मालिन) ले उपचार गरी राखेको खबर कागजले छोप्नु पर्दछ ।

ब्याडमा पानी दिँदा शुरुमा खबर कागज मात्र भिज्ने गरी दिनु पर्दछ । बीउ रोपेपछि कोठाको तापक्रम २०–२५० सेन्टिग्रेड हुनु पर्दछ । रोपेको ८–१० दिन पछि ब्याडमा सेतो ढुसी फैलिँदै गएको देखिन्छ र १५–२० दिनमा मलको सबै भागमा ढुसी फैलिएर जान्छ ।

वीउ रोपेको दुई हप्तादेखि ब्याडलाई छोप्ने र केसिङ्ग गर्ने माटोको तयारी गर्नु पर्दछ । यसको लागि दोमट माटो राम्रो हुन्छ । बारीबाट माटो झिक्दा माथिको करीब ६ ईन्च जति माटो हटाएर भित्रको माटो झिकी डल्ला फोडी मसिनो बनाउनु पर्दछ ।

अवश्य नै । यस्तो १०० के.जी. माटोमा २ के.जी. कृषि चून र २५० मि.लि.फर्मालिन प्रयोग गरी सफा गरेको सावेलले चलाएर थुप्रोलाई माथिवाट प्लाष्टिकले छोपी ४८ घण्टासम्म उपचार गर्नु पर्दछ । प्लाष्टिक हटाएपछि २–३ दिनको फरकमा २ पटक चलाई फर्मालिनको गन्ध हटाउनु पर्दछ ।

बीउ रोपेको १५–२० दिनपछि उपचार गरिएको माटोले ब्याडमा एकैनासले १–१.५ ईन्च बाक्लो पारेर छोप्नु पर्दछ ।

ब्याडलाई माटोले छोपेपछि झारी वा स्प्रेयरले माटोको सतहभित्र भिज्ने गरी पानी दिनु पर्दछ । चिस्यानको मात्रा बढी भएमा ढुसीरच्याउ नष्ट हुन सक्तछ । अतः बढी होसियारीका साथ सिंचाई गर्नु पर्दछ ।

यसरी माटोले ब्याड छोपी सकेपछि ७–१० दिनसम्म कोठाको तापक्रम २०–२५० सेन्टिग्रेडमा राख्नु पर्दछ ।यस अवधिमा च्याउको ढुसी माटोको सतहसम्म फैलिन थालेको हुन्छ ।

यसरी माटोले छोपेको एघारौं दिनदेखि कोठाको तापक्रम घटाएर १५–१८० सेन्टिग्रेड÷सापेक्षिक आर्द्रता ८०–९० प्रतिशत कायम गरी बाहिरको हावा कोठा भित्र संचालन हुने व्यवस्था मिलाउनु पर्दछ ।

कोठा भित्र उपयुक्त वातावरण कायम राख्न गर्मीको समयमा भूईं तथा भित्तामा जुटको बोरा पानीले भिजाई चिसो पार्नु पर्दछ । जाडोको समयमा भने कोठा भित्र हिटर तथा ठूलो भाँडोमा पानी तताएर राखी तापक्रम तथा आर्द्रता बढाउन सकिन्छ ।

बाहिरको स्वच्छ हावा संचार गराउन एयरकूलर चलाउन अथवा साधारणतया झ्यालहरु खोलेर पनि आवश्यकता पूर्ति गर्न सकिन्छ । झ्यालहरु खोल्नको लागि भने झ्यालहरुमा मसिनो प्वाल भएको तारको जाली लगाउन अनिवार्य हुन्छ ।

ब्याडलाई माटोले छोपेको १५–२१ दिनसम्ममा च्याउका मसिना सेता कोपिला(डल्ला) हरु उम्रिन थाल्दछन्। यस्ता डल्ला देखिएको एक हप्ता पछि च्याउ टिप्न तयार हुन्छ ।

च्याउ टिप्न जानु अगाडी साबुन पानीले हात धुनु पर्दछ । च्याउ टिप्दा तीनवटा औंलाले डाँठमा समातेर एकपल्ट दाहिने अर्को पल्ट देब्रेपट्टि बटारेर होसियारीपूर्वक टिप्नु पर्दछ । झुप्पै भएको ठाउँमा भने चक्कुको सहायताले टिप्नु पर्दछ ।

च्याउ सकेसम्म ताजैमा खाने र टिपेकै दिन बिक्री गर्ने हो तर रेफ्रिजरेटरमा ३–४ दिनसम्म राख्न सकिन्छ । राम्ररी खेती गरिएको ठाउँमा २–३ महिनासम्म च्याउ फलिनै रहन्छ ।

यसको खेती गर्दा कम्पोष्ट मल बनाउने ठाउँ देखि च्याउ उमार्ने, मल भर्ने, ब्याड बनाउने, बीउ रोपेपछि छोप्ने कागज, च्याउ टिप्दा प्रयोग गरेको औजार आदि सबै ठाउँमा सरसफाईमा ध्यान दिनु पर्दछ अन्यथा रोगकीराले आक्रमण गरी च्याउ उत्पादनमा ह्रास हुन्छ ।

यसमा खैरो प्लाष्टर रोग (ब्राउन प्लाष्टर मोल्ड), ट्रफल रोग (वेट बबल डिजिज), हरियो रोग (ग्रीन मोल्ड), सुकेका फोका रोग–ड्राई बबल डिजिज) तथा खैरो ब्याक्टेरिया रोग (ब्राउन ब्लच) जस्ता रोगहरु लागेको पाईन्छ ।

यो ढुसीबाट उत्पन्न हुने रोग हो। यसको लक्षण ब्याड माथि र केसिङ्ग गरेको माटो माथि पहिले सेतो फिक्का खैरो रङ्ग हुँदै पछि गाढा खैरो पाउडर जस्तो धूलो देखा पर्दछ । कोठामा राम्रो हावा संचालन नहुँदा तापक्रम बढी हुँदा र कम्पोष्ट मलमा बढी चिस्यान हुँदा रोग चाँडै फैलिन्छ ।

रोगले आक्रमण गरेको ठाउँमा २ प्रतिशतको फर्मालिन छर्ने साथै बेभिष्टिनको ०.१ प्रतिशतको झोल पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ । केसिङ्ग गरेको माटोको राम्ररी उपचार गर्ने तथा हावाको संचार व्यवस्थित गर्नु पर्दछ ।

यो रोग लागेपछि च्याउको छाता जस्तो भागमा पहेंलो गोलो गोलो आकारका थोप्लाहरु देखिन्छन् र ती थोप्लाहरु मिलेर खैरो थोप्लाहरु बन्दछन् । यो रोग लाग्नको मुख्य कारण माटोको उपचार नगर्नु र सापेक्षिक आर्द्रता बढी हुनु हो ।

यसको व्यवस्थापन गर्न च्याउ खेती गरेको कोठामा ८० प्रतिशत भन्दा बढी सापेक्षिक आर्द्रता बढ्न दिनु हुँदैन र कोठामा राम्रोसँग हावा संचालन हुन दिनु पर्दछ ।

यसमा विशेष गरेर झिङ्गा र सुलसुलेले असर गरेको पाइन्छ । यिनीहरुलाई नियन्त्रण गर्नका लागि नुभान कीटनाशक विषादि १–२ मि.लि. प्रति लिटर पानीमा मिसाई दुई पटकसम्म छर्नुपर्दछ तर विषादी छरेको कम्तीमा ४ दिनसम्म च्याउ टिप्न र खान हुँदैन ।

एक टन परालको कम्पोष्ट प्रयोग गरिएको ठाउँबाट २००–३०० के.जी. ताजा गोब्रे च्याउ उत्पादन गर्न सकिन्छ ।

कन्ये च्याउको खेती धानको पराल, गहुँको छ्बाली, मकैको खोष्टा, तोरीको डाँठ आदिको सदुपयोग गरी उत्पादन गर्न सकिन्छ ।

यसको खेती सफलताका साथ गर्नका लागि २०–३० डिग्री सेन्टिग्रेड तापक्रम तथा ८०–९० प्रतिशत सापेक्षिक आर्द्रताको जरुरत हुन्छ ।

पहिलो चरणको काममा सफा पराललाई बीउको मात्रा मिलाउन सजिलो होस् भनी तौलिनु पर्दछ । तौलिएको पराललाई २–२.५ ईन्चको टुक्रा बनाउनु पर्दछ । टुक्रा परेको पराललाई २ घण्टा पानीमा भिजाई ३–४ पटक सफा पानीले पखाली एक रात भिरालो परेको ठाउँमा फिंजाई पानी तर्काउनु पर्दछ ।

चिसो पानीले सबै सूक्ष्म जीवाणुहरु नष्ट नहुने हुँदा ती जीवाणुहरु नष्ट गर्न ३० मिनेटदेखि १ घण्टासम्म तातो पानीको वाफले बफाउनु उचित हुन्छ ।

बफाएको पराललाई सफा ठाउँमा राखी चिसो भएपछि १६ह१८ ईन्चको प्लाष्टिक झोलामा ६ ईन्च जति पराल राखी वीउ छर्ने र फेरी ६ ईन्च पराल राखी वीउ छर्नु पर्दछ । यसरी ४–५ तहसम्म वीउ छरी सकेपछि हल्का तरीकाले थिची दिनु पर्दछ । प्लाष्टिक भित्र अक्सिजनको संचार होस् भन्नका लागि प्रत्येक १० से.मी. को फरकमा १ से.मी. बराबरको प्वाल बनाउनु पर्दछ ।

वीउ रोपिसकेको प्लाष्टिक झोलालाई अँध्यारो ठाउँमा २०–३० डिग्री सेन्टिग्रेड तापक्रम भएको कोठामा झ्याल ढोका बन्द गरी ३ हप्तासम्म राख्नु पर्दछ ।

परालमा पूरा ढुसी फैलिए पछि प्लाष्टिक झोला चिर्ने र डल्लोलाई ईटा तथा फ्ल्याक माथि राख्नु पर्दछ । यी डल्लाहरुलाई झुन्ड्याउन पनि सकिन्छ ।

प्लाष्टिक झोला खोलेको ५–७ दिनमा च्याउ टिप्न तयार हुन्छ । एउटा डल्लोबाट ३–४ पटकसम्म च्याउ टिप्न सकिन्छ तर प्रत्येक दिन २–३ पटक जमीनमा पानी छर्कनु पर्दछ ।

रातो च्याउ अरु च्याउ जस्तो तरकारीमा प्रयोग गरिँदैन । यसलाई टिपेपछि सुकाउनु पर्दछ जसलाई निर्जलीकरण गर्ने भनिन्छ । यसलाई सुकाएर चूर्ण (पाउडर) बनाई सकेपछि तातो पानीमा मिसाएर वा चिया÷कफीमा मिसाएर  खान सकिन्छ । यो ज्यादै पोषणयुक्त र बहु–औषधिमूलक भएकोले मानव शरीरको लागि अति नै उपयोगी मानिन्छ ।

रातो च्याउको खेती काठजन्य पदार्थहरुमा गर्न सकिन्छ । नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषदले गरेको परीक्षण अनुसार ४ वटा सूत्र प्रयोग गरी यसको खेती गर्न सकिन्छ जस मध्ये पहिलोमा काठको धूलो ९० प्रतिशत र धानको ढुटो १० प्रतिशत र दोश्रोमा काठको धूलो ९० प्रतिशत र गहुँको चोकर १० प्रतिशत राखी यसको खेती गर्न सकिन्छ ।

यसको खेती २५–२८ डिग्री सेन्टिग्रेड तापक्रम र ८०–१०० प्रतिशत सापेक्षिक आर्द्रता भएको ठाउँमा राम्रो हुन्छ । खेती गरिने कोठामा राम्रो उज्यालो र हावाको आवागमन राम्रो हुनु पर्दछ ।

यो पनि एक प्रकारको ढुसी नै हो तर यसको आकार धागो वा जालो जस्तो सेतो रेशा जस्तो देखिन्छ । यो बढ्दै गएपछि सेतो छाता आकारको हुन्छ । यसलाई गोब्रे च्याउ कै जस्तो तापक्रम र सापेक्षिक आर्द्रतामा खेती गर्न सकिन्छ ।

यसको खेती गर्न गोब्रे च्याउ उत्पादन गर्ने सामाग्री तथा प्रविधिलाई प्रयोग गर्न सकिन्छ जुन यसै शीर्षक अन्तर्गत अघिल्ला पृष्ठहरुमा उल्लेख छ तर बीउ रोपेको प्लाष्टिकको पोकालाई झ्याल बन्द गरेको अँध्यारो कोठा वा छिडी वा प्लाष्टिक टनेलमा राख्नु पर्दछ । कोठा वा छिडीको तापक्रम २०–२५ डिग्री सेन्टिग्रेड हुनु पर्दछ ।

 बराबरको सुकेको परालबाट ४–६ के.जी. सम्म लिन सकिन्छ ।